ทำไมช่องคลอดแห้งขึ้นช่วงวัยทอง? เข้าใจ Vaginal Dryness ใน Perimenopause และ Menopause

Vaginal dryness หรือภาวะช่องคลอดแห้ง อาจทำให้รู้สึก

• แห้งหรือตึง
• แสบหรือระคายเคือง
• คัน
• เจ็บหรือระบม
• ไม่สบายเมื่อมีการเสียดสี
• เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์หรือมีการสอดใส่

เมื่อเนื้อเยื่อมีความชุ่มชื้นและความยืดหยุ่นลดลง การเสียดสีที่เคยไม่เป็นปัญหาอาจทำให้รู้สึกแสบหรือเจ็บได้ง่ายขึ้น

อาการเหล่านี้ไม่จำเพาะต่อ Menopause และยังพบได้ในภาวะอื่น จึงไม่ควรใช้เพียงอาการเดียวสรุปสาเหตุ

ผนังช่องคลอดมีชั้น vaginal epithelium หรือเยื่อบุผิวช่องคลอด ซึ่งตอบสนองต่อฮอร์โมนและมีบทบาทต่อความหนา ความยืดหยุ่น และสภาพแวดล้อมภายในช่องคลอด

Estrogen มีส่วนสนับสนุนการพัฒนาและการเจริญของเซลล์เยื่อบุ รวมถึงสัมพันธ์กับการสะสม glycogen ในเซลล์

เมื่อเซลล์เหล่านี้ผลัดออกมา glycogen และสารที่เกี่ยวข้องกับการสลาย glycogen จะกลายเป็นส่วนหนึ่งของสภาพแวดล้อมที่จุลชีพในช่องคลอดอาศัยอยู่

ในหลายคนจะพบแบคทีเรียกลุ่ม Lactobacillus เป็นสัดส่วนสำคัญ ซึ่งมีส่วนช่วยให้สภาพแวดล้อมภายในช่องคลอดมีความเป็นกรด

การเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นหลายด้านพร้อมกัน ไม่ใช่เพียง “estrogen ลดแล้วจึงแห้ง”

เยื่อบุอาจบางและไวต่อการเสียดสีขึ้น

เมื่อ estrogen environment ลดลง เยื่อบุช่องคลอดมักมีเซลล์ที่โตเต็มที่ลดลงและบางลง

เนื้อเยื่อจึงอาจเปราะและไวต่อแรงเสียดสีมากขึ้น ทำให้แสบ ระคาย หรือเจ็บได้ง่ายกว่าเดิม

ความยืดหยุ่นอาจลดลง

Collagen และ elastin เป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างที่ช่วยให้เนื้อเยื่อบริเวณช่องคลอดและปากช่องคลอดยืดหยุ่น

เมื่ออายุและ hormonal environment เปลี่ยน ความสามารถในการยืดและขยายตัวของเนื้อเยื่ออาจลดลง จึงอาจรู้สึกตึงหรือเจ็บเมื่อมีการสอดใส่

การหล่อลื่นอาจลดลง

ความชุ่มชื้นและการหล่อลื่นเกี่ยวข้องกับทั้งเยื่อบุ การไหลเวียนเลือด และการตอบสนองของเนื้อเยื่อ

เมื่อองค์ประกอบเหล่านี้เปลี่ยนไป lubrication และสารคัดหลั่งบริเวณช่องคลอดจึงอาจลดลงตาม

Glycogen, microbiome และ pH อาจเปลี่ยนตาม

เมื่อเยื่อบุเปลี่ยน ปริมาณ glycogen ในเซลล์ก็อาจลดลง

หลัง Menopause ในระดับประชากรมักพบว่า Lactobacillus dominance ลดลง ขณะที่ vaginal pH มีแนวโน้มสูงขึ้น หรือมีความเป็นกรดน้อยลง

แต่การเปลี่ยนแปลงนี้แตกต่างกันมากในแต่ละคน และยังได้รับอิทธิพลจากอายุ สุขภาพ ยาปฏิชีวนะ กิจกรรมทางเพศ และปัจจัยอื่น

อาการช่องคลอดแห้งในช่วง Menopause อาจเป็นส่วนหนึ่งของภาวะที่เรียกว่า Genitourinary Syndrome of Menopause หรือ GSM

คำนี้ใช้ครอบคลุมการเปลี่ยนแปลงและอาการที่เกี่ยวข้องกับ

• ปากช่องคลอด
• ช่องคลอด
• ทางเดินปัสสาวะส่วนล่าง

ซึ่งสัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลงของ hormonal environment ในช่วง Menopause

ในส่วนของช่องคลอดและปากช่องคลอด อาจมีอาการแห้ง แสบ ระคาย คัน และเจ็บเมื่อมีการสอดใส่

คำว่า vaginal atrophy หรือ vulvovaginal atrophy ซึ่งบางครั้งแปลว่า “ช่องคลอดฝ่อ” ยังพบได้ในเอกสารทางการแพทย์ แต่ปัจจุบันคำว่า GSM มักถูกใช้มากขึ้น เพราะครอบคลุมทั้งอาการและการเปลี่ยนแปลงของเนื้อเยื่อได้กว้างกว่า

อาการวัยทองบางอย่าง เช่น ร้อนวูบวาบ อาจค่อย ๆ ลดลงเมื่อเวลาผ่านไป

แต่ GSM และ vaginal dryness มีแนวโน้มที่จะคงอยู่ และในบางคนอาจชัดขึ้นตามเวลา

จึงไม่ควรคิดเสมอว่าอาการจะหายไปเองโดยไม่ต้องดูแล

เพราะ vaginal dryness ไม่ได้ขึ้นอยู่กับ estrogen เพียงอย่างเดียว

ความแตกต่างอาจเกี่ยวข้องกับ

• ระยะของ Perimenopause หรือ Menopause
• อายุและลักษณะเนื้อเยื่อของแต่ละคน
• การเสียดสีและการหล่อลื่น
• ผลิตภัณฑ์ที่ใช้บริเวณอวัยวะเพศ
• ยาหรือการรักษาบางประเภท
• การผ่าตัดหรือการรักษามะเร็งบางชนิด
• การติดเชื้อหรือโรคผิวหนังที่เกิดร่วมกัน
• ความแตกต่างของ vaginal microbiome

คนที่อยู่ในช่วง Menopause เหมือนกันจึงอาจมีอาการแตกต่างกันมากได้

การสวนล้างช่องคลอด

ช่องคลอดไม่จำเป็นต้องทำความสะอาดจากด้านใน

การสวนล้างหรือ douching อาจรบกวนสภาพแวดล้อมภายในช่องคลอดและทำให้ระคายมากขึ้น

ผลิตภัณฑ์ที่ระคายเคือง

สบู่ เจล สเปรย์ น้ำหอม หรือผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดที่แรงอาจระคายผิวบริเวณ vulva หรืออวัยวะเพศภายนอก

การเสียดสี

เมื่อ lubrication ลดลง การเสียดสีจากกิจกรรมทางเพศหรือการสอดใส่อาจทำให้แสบหรือเจ็บมากขึ้น

หลักสำคัญคือ ดูแลอย่างอ่อนโยน เพิ่มความชุ่มชื้น ลดการเสียดสี และหลีกเลี่ยงสิ่งระคายเคือง

• ไม่สวนล้างช่องคลอดหรือทำความสะอาดด้านใน
• ดูแลบริเวณอวัยวะเพศภายนอกอย่างอ่อนโยน
• หลีกเลี่ยงผลิตภัณฑ์ที่มีน้ำหอมหรือใช้แล้วแสบ
• ใช้ vaginal moisturizer หากมีความแห้งเป็นประจำ
• ใช้ lubricant เมื่อต้องการลดแรงเสียดสี
• หากอาการยังคงอยู่หรือรบกวนชีวิต ควรได้รับการประเมินเพิ่มเติม

สองอย่างนี้ทำหน้าที่ต่างกัน

เลือก lubricant อย่างไรในหลักการ?

Water-based และ silicone-based lubricant เป็นตัวเลือกที่ใช้กันทั่วไป

หากระคายง่าย ควรหลีกเลี่ยงสูตรที่มีน้ำหอมหรือส่วนผสมที่ใช้แล้วทำให้แสบ

หากใช้ถุงยาง latex ควรตรวจความเข้ากันได้ของ lubricant เพราะผลิตภัณฑ์ชนิด oil-based บางประเภทอาจทำให้ latex อ่อนแอลง

สิ่งสำคัญไม่ใช่คำว่า “natural” หรือ “สำหรับวัยทอง” แต่คือเหมาะกับการใช้งานและไม่ก่อการระคายเคือง

หาก moisturizer และ lubricant ยังไม่เพียงพอ แพทย์สามารถประเมินว่าอาการเข้าได้กับ GSM หรือมีสาเหตุอื่นร่วมด้วยหรือไม่

ทางเลือกหนึ่งที่ใช้สำหรับ GSM คือ local low-dose vaginal estrogen หรือ estrogen ขนาดต่ำที่ใช้เฉพาะบริเวณช่องคลอด

ในบางประเทศยังมีทางเลือกตามใบสั่งแพทย์อื่น เช่น vaginal prasterone หรือ ospemifene สำหรับบางอาการและบางกรณี

การเลือกวิธีดูแลขึ้นอยู่กับอาการ ประวัติสุขภาพ และความเหมาะสมของแต่ละคน

หากมีประวัติมะเร็งที่ไวต่อฮอร์โมน

ผู้ที่มีประวัติมะเร็งเต้านมหรือมะเร็งที่ไวต่อฮอร์โมนมักเริ่มจากทางเลือกที่ไม่ใช้ฮอร์โมน เช่น moisturizer หรือ lubricant

หากยังมีอาการรบกวน โดยเฉพาะผู้ที่กำลังใช้ aromatase inhibitor หรือ endocrine therapy ควรหารือกับทีมรักษาก่อนพิจารณาการรักษาที่มีฮอร์โมน

ความแห้ง แสบ คัน และระคายสามารถเกิดได้จากหลายภาวะ เช่น

• เชื้อรา
• bacterial vaginosis
• โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์บางชนิด
• contact dermatitis หรือการระคายจากผลิตภัณฑ์
• โรคผิวหนังบริเวณ vulva เช่น lichen sclerosus
• ภาวะปวดบริเวณ vulva หรือ pelvic floor บางชนิด

ดังนั้น “คัน = เชื้อรา” หรือ “แสบ = วัยทอง” จึงไม่ใช่วิธีแยกสาเหตุที่เชื่อถือได้

หากมีตกขาวผิดจากเดิม กลิ่นเปลี่ยน แผล รอยโรค หรืออาการกลับมาเป็นซ้ำ ควรได้รับการประเมิน